میراثآریا: بعضی بناها حافظه زنده یک دوره تاریخیاند. دیوارهایشان برآیند مجموعهای از دانشها، تصمیمها و تجربههای انسانیاند؛ از انتخاب محل استقرار و شیوه مدیریت منابع آب گرفته تا سازمان دفاعی، معماری، حکمرانی و سازگاری با محیط طبیعی.
الموت نیز از همین جنس میراثهاست؛ سرزمینی که قرنها میان روایتهای تاریخی، افسانهها و برداشتهای گوناگون قرار داشت، اما پژوهشهای علمی حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث جهانی الموت و تیم باستانشناسی این مجموعه، لایههای تازهای از هویت آن را آشکار کرد و تصویری پیچیدهتر، واقعیتر و عمیقتر از این میراثتاریخی به جهان ارائه داد.
اکنون این تلاش علمی در چهلوهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان به ثمر نشسته و پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» بهعنوان سیامین اثر فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراثجهانی به ثبت رسیده است.
اولویتهای پس از ثبتجهانی؛ حفاظت پیش از هر چیز
آنچه امروز با عنوان پرونده ثبتجهانی الموت شناخته میشود، حاصل ۲۵ سال حضور میدانی، پژوهش مستمر، حفاظت تخصصی، مشارکت جامعه محلی و مدیریت پایدار در یکی از دشوارترین محوطههای کوهستانی ایران است؛ روندی که نگاه پژوهشگران به ماهیت الموت را نیز دگرگون کرد.
اگر در گذشته الموت بیشتر بهعنوان یک قلعه نظامی شناخته میشد، امروز پژوهشهای علمی نشان میدهد ارزش واقعی آن در نظام پیچیده حکمرانی، معماری، مهندسی، مدیریت سرزمین و سازمان اجتماعی نهفته است.
حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث جهانی الموت، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا تاکید میکند: مهمترین اولویت پس از ثبت جهانی، حفاظت از اصالت و تمامیت این مجموعه خواهد بود. بر همین اساس، هیچ برنامهای برای بازسازی گسترده قلعه وجود ندارد و همه اقدامات در چارچوب کاوشهای علمی، ایمنسازی، حفاظت و مرمت اصولی انجام خواهد شد.
او همچنین با اشاره به ضرورت مدیریت بازدیدکنندگان میگوید که همه بخشهای دژها ظرفیت پذیرش گسترده گردشگران را ندارند و ساماندهی بازدیدها باید بهگونهای باشد که حفاظت از ارزشهای تاریخی و طبیعی مجموعه در اولویت قرار گیرد.
از معماری دفاعی تا مدیریت یک قلمرو تاریخی
الموت مرکز سازمانیافتهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی بهشمار میرفت. آنچه این مجموعه را از بسیاری از استحکامات تاریخی متمایز میکند، تغییر مقیاس اندیشه دفاعی است؛ جایی که دفاع در قالب مدیریت و سازماندهی یک قلمرو گسترده معنا پیدا میکند.
همین ویژگی است که به الموت ارزشی فراتر از یک یادگار محلی میبخشد؛ زیرا این مجموعه، بخشی از تجربه مشترک بشری در مواجهه با جغرافیا، مدیریت منابع و خلق نظم در شرایط دشوار را نمایندگی میکند.
انتخاب هوشمندانه محل استقرار قلعهها، ارتباط بصری میان آنها، مدیریت منابع آب، اشراف بر مسیرهای ارتباطی و پیوند با سکونتگاههای پیرامونی نشان میدهد معماری در این مجموعه، ابزاری برای حکمرانی و مدیریت سرزمین بوده است.
حمید بینائی، مشاور امور فنی تهیه پرونده ثبت جهانی، نیز در اینباره میگوید: موضوع این پرونده، تبیین یک نظام تاریخی، دفاعی و فرهنگی است که اجزای منفصل آن، با وجود عرصه و حریم مستقل، در کنار یکدیگر ساختاری منسجم را شکل دادهاند.
به گفته او، رویکرد پرونده بر معرفی یک نظام سرزمینی استوار است؛ از همین رو پرونده بهصورت زنجیرهای تدوین شده و هفت قلعه اصلی شامل الموت، لمبسر، نویذرشاه، شمسکلایه، قسطینلار، شیرکوه و ایلان را در بر میگیرد؛ مجموعهای که در کنار دهها استحکام وابسته، شیوه حکمرانی، مدیریت قلمرو، سازمان دفاعی و سنت فرهنگی اسماعیلیان نزاری را بازنمایی میکند.
زهرا لرزاده، عضو تیم باستانشناسی این پرونده، نیز با اشاره به ویژگیهای طبیعی منطقه میگوید استقرار قلعه الموت در قلب رشتهکوه البرز، میان درههای عمیق و صخرههای صعبالعبور، حاصل انتخابی کاملا هدفمند و مبتنی بر ملاحظات ژئومورفولوژیک، امنیتی و مدیریتی بوده است.
او تاکید میکند راز ماندگاری الموت در تلفیق مهندسی، مدیریت منابع و معماری دفاعی نهفته است و میافزاید: سامانههای پیشرفته ذخیره و توزیع آب، بهرهگیری از شیب طبیعی کوهستان، ورودیهای کنترلشده، باروهای مستحکم و انطباق کامل معماری با عوارض طبیعی، این مجموعه را به یکی از پیشرفتهترین استحکامات کوهستانی جهان اسلام تبدیل کرده است.
کشف لایههای پنهان تمدنی؛ از رصدخانه تا ملاسرا
یکی دیگر از مهمترین ابعاد ثبت جهانی الموت، جایگاه علمی و فرهنگی آن است. چوبک با اشاره به یافتههای باستانشناسی و منابع تاریخی میگوید: این مجموعه یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام در روزگار خود بوده است. حضور خواجه نصیرالدین طوسی، استقرار دانشمندانی از چین، مصر، ارمنستان و شام، شواهد فعالیتهای نجومی و کشف بقایای مرتبط با ابزارهای رصدی، نشان میدهد الموت کانونی برای تولید و تبادل دانش نیز به شمار میرفته است.
به گفته مدیر پایگاه میراثجهانی الموت، در حوزه باستانشناسی نیز کشف «ملاسرا» از مهمترین دستاوردهای ۱۶ فصل کاوش به شمار میرود؛ کشفی که بسیاری از روایتهای تاریخی درباره الموت را با شواهد باستانشناختی تایید کرده است.
مستندسازی دیجیتال؛ ثبت دقیق میراث برای آینده
یکی از مهمترین دستاوردهای پروژه ثبت جهانی، مستندسازی دقیق و علمی این مجموعه با بهرهگیری از فناوریهای نوین است.
به گفته مشاور امور فنی تهیه پرونده ثبت جهانی، برای نخستینبار عملیات فتوگرامتری پهپادی در تمامی هفت استحکام پرونده اجرا شد؛ اقدامی که امکان ثبت دقیق جزئیات معماری، وضعیت کالبدی و ویژگیهای فضایی این بناها را با دقتی کمسابقه فراهم کرد.
این مطالعات، مبنای تهیه نخستین نقشههای استاندارد و یکپارچه مجموعه قرار گرفت؛ نقشههایی که افزون بر نقشآفرینی در فرآیند ثبتجهانی، از این پس بهعنوان ابزار علمی برنامهریزی برای حفاظت، مرمت و پایش مستمر این میراث ارزشمند مورد استفاده خواهند بود.
اجرای این فناوری، گامی مهم در گذار از روشهای سنتی مستندسازی به شیوههای دقیق دیجیتال محسوب میشود و امکان ارزیابی آسیبها، پایش تغییرات و تدوین برنامههای حفاظتی بلندمدت را فراهم میکند.
آغاز فصل تازه حفاظت از یک میراث زنده
ثبت جهانی الموت را نباید پایان یک مسیر تاریخی دانست؛ بلکه این رویداد، آغاز فصلی تازه در حفاظت، پژوهش و مدیریت یکی از ارزشمندترین میراثهای فرهنگی ایران است.
پس از ثبت جهانی، مهمترین اولویت، صیانت از اصالت، تمامیت و ارزشهای تاریخی و فرهنگی مجموعه در چارچوب استانداردهای یونسکو و ایکوموس خواهد بود.
بر اساس برنامه مدیریت ۱۰ ساله پرونده و به گفته حمیده چوبک، آینده الموت بر مجموعهای از اقدامات علمی و حفاظتی استوار خواهد بود؛ از ادامه کاوشهای باستانشناسی و تکمیل مطالعات پژوهشی گرفته تا مرمت اصولی با استفاده از روشها و مصالح سنتی، مستندسازی مستمر، پایش وضعیت بناها، ساماندهی گردشگری، توسعه زیرساختهای مورد نیاز، ایجاد موزه و تدوین طرح جامع گردشگری.
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت تاکید میکند این برنامهها با هدف حفظ ارزشهای اصیل مجموعه و انتقال آن به نسلهای آینده تدوین شده و مسیر پیشرو باید بر پایه حفاظت علمی، مدیریت پایدار و مشارکت جوامع محلی ادامه یابد.
از همین رو، ادامه پژوهشهای علمی، حفاظت از منظر فرهنگی و طبیعی، اجرای دقیق برنامه مدیریت، پایش مستمر و تقویت نقش جوامع محلی، مهمترین اولویتهای دوره پس از ثبت جهانی خواهد بود.
الموت امروز اگرچه جایگاه خود را در فهرست میراث جهانی یونسکو تثبیت کرده است، اما همچنان ظرفیتهای فراوانی برای شناخت، پژوهش و حفاظت در خود دارد؛ ظرفیتی که نشان میدهد ارزش واقعی این میراث، در تداوم پژوهش، حفاظت و مدیریت مسئولانه آن برای آینده نهفته است.
انتهای پیام/
نظر شما